Het is inmiddels het dominante narratief voor de toekomst van de zorg in Nederland: zorg als onderdeel van de gemeenschap. We spreken over zorgzame buurten alsof we die morgen gewoon kunnen maken en alsof professionele zorg daar vanzelfsprekend in meebeweegt. Ook het overheidsbeleid stuurt die kant op. Langer thuis. Meer in de wijk. Minder institutioneel.

Misschien is het goed om in dat enthousiasme even pas op de plaats te maken. Om scherper te kijken naar wat we eigenlijk bedoelen en naar de vraag of alles wat wenselijk klinkt ook altijd verstandig is.

Grote verschillen

De wens om zorg dichter bij het gewone leven te organiseren is begrijpelijk. We zijn lang doorgeschoten in een logica van risicobeheersing en controle. Een systeem dat het leven volledig overneemt, helpt uiteindelijk niemand. Tegelijk groeit de complexiteit van zorg, zijn gemeenschappen niet overal even sterk en is niet iedereen gebaat bij een open, dynamische omgeving zoals die vaak met buurten en wijken wordt geassocieerd. De buurt is namelijk geen neutrale ruimte. Beleid dat vanzelfsprekend stuurt op zorg in en door de gemeenschap als oplossing voor personeelstekorten en financiële druk, heeft onvoldoende oog voor grote verschillen. Er zijn buurten met sociale samenhang en informele netwerken. Maar er zijn ook veel buurten waar bestaansonzekerheid, druk en fragmentatie overheersen. Waar het dagelijks leven voor iedereen al ingewikkeld genoeg is. Bovendien is ook de context van een vitale buurt niet voor iedereen met een zorgvraag een passende omgeving.

Voorwaarden

De vraag is daarom niet of zorg onderdeel moet zijn van de gemeenschap, maar onder welke voorwaarden een omgeving daadwerkelijk bijdraagt aan een leefbaar en betekenisvol leven. En voor wie dat geldt.

Wie die vraag stelt, kiest een ander vertrekpunt. Niet redeneren vanuit geld, gebouwen, systemen of ideologische modellen, maar kijken naar de mens in zijn context. Dus niet: waar hoort zorg thuis? Maar: welke omgeving helpt iemand grip te houden op het leven? Dat klinkt abstract, maar is verrassend concreet.

Het salutogene gezondheidsdenken

Het salutogene gezondheidsdenken van Aaron Antonovsky biedt hiervoor een bruikbaar kompas. Gezondheid is niet simpelweg de afwezigheid van ziekte, maar een ervaring van samenhang. Mensen zijn gezonder, vertonen meer gezond gedrag en ervaren hun eigen gezondheid beter wanneer hun leven begrijpelijk, hanteerbaar en betekenisvol is. Die ervaring ontstaat in wisselwerking met de omgeving, ook voor mensen met een zorg- en ondersteuningsvraag.

Dat geeft professionele zorg een bredere opdracht: niet alleen behandelen en ondersteunen, maar vooral ook bijdragen aan omstandigheden waarin mensen die samenhang kunnen ervaren. Voor het individu én voor het persoonlijke netwerk.

Dit idee sluit tevens naadloos aan bij de zorgethiek van bijvoorbeeld Joan Tronto.  Zorg is geen product dat je overdraagt, maar een relationele praktijk. Autonomie, nabijheid en inclusie krijgen betekenis in concrete situaties.

Vrijheid

Soms betekent vrijheid openheid. Soms betekent vrijheid juist begrenzing.

Dat is misschien wel het ongemakkelijkste inzicht voor de dominante koers van dit moment. Want voor sommige mensen biedt een begrensde omgeving meer vrijheid dan een open wijkcontext: meer rust, meer overzicht, minder voortdurende correctie.

Bescherming en menselijke waardigheid sluiten elkaar niet uit, ze kunnen elkaar juist versterken.

De buurt als moreel speelveld

Mijn pleidooi is daarom om niet blind de rechte lijn te volgen richting steeds meer zorg in de buurt. De buurt moet naar mijn mening niet worden gezien als eindpunt, maar als een moreel speelveld: een context waarin zorg soms passend is, maar soms ook niet en zeker niet voor iedereen.

Dat verschilt fundamenteel van hoe het debat nu wordt gevoerd. We ordenen zorgvormen langs assen van verblijfsduur, complexiteit of schaal en lezen die ordening vervolgens als een morele rangorde. Alsof de ene vorm per definitie vooruitgang is en de andere achterhaald.

Als we dat onderscheid niet maken, lopen we het risico dat buurten en wijken het afvoerputje worden van een systeem dat zichzelf probeert te ontlasten.

Houvast

De echte opgave is complexer. Niet het afschaffen van instituties, en ook niet het romantiseren van de buurt. Waar het om gaat is telkens opnieuw onderzoeken welke leefomgeving, voor welke mensen en in welke context, daadwerkelijk houvast biedt.

Zorg is geen keuze tussen buurt of verpleeghuis. Zorg is een speelveld en goede zorg ontstaat daar waar mens, omgeving en ondersteuning elkaar werkelijk versterken.

Henk Vonk is strateeg Zorg & Gezondheid bij Synchroon