Dat zou tevreden moeten stemmen. Maar wie naar de cijfers en de praktijk kijkt, ziet een andere werkelijkheid. De gezondheidsverschillen in Nederland zijn niet kleiner geworden, deze worden groter.

Financiële onzekerheid

Recent meldde het Nibud dat inmiddels 38 procent van de Nederlanders moeite heeft om rond te komen. Onder jongeren tot 30 jaar is de situatie nog schrijnender: van die groep ervaart 54 procent financiële problemen. Financiële onzekerheid staat zelden op zichzelf. Wie zich dagelijks zorgen maakt over het betalen van rekeningen, heeft weinig ruimte om gezond te leven en zich te verdiepen in gezondheidsinformatie. Je langdurig zorgen maken, leidt tot chronische stress. Met als resultaat: grotere moeite met concentreren, plannen en organiseren, en een grotere vatbaarheid voor mentale en fysieke problemen.

De gevolgen zijn zichtbaar. Mensen met een lager inkomen leven niet alleen korter, maar brengen ook meer dan 21 jaar van hun leven door in minder goed ervaren gezondheid. Deze cijfers zijn meer dan statistieken. Ze vertellen het verhaal van een groeiende groep mensen voor wie gezondheid geen vanzelfsprekendheid is.

De gezondste generatie

Wat kunnen en moeten we doen om deze negatieve trend structureel om te buigen? Zodat we samen werken aan dat lonkende perspectief: de gezondste generatie ooit.

Gezondheid gaat over zoveel meer dan zorg en ziekte. Gezondheidsverschillen worden vooral veroorzaakt door factoren buiten de zorg; de bijdrage van de zorg is minder dan tien procent. Gelijke kansen op gezondheid: dat gaat over een vitale samenleving, over arbeidsparticipatie en meedoen, over financiële gezondheid en bestaanszekerheid, over een veilige en leefbare woonomgeving. Het is mijn overtuiging dat als we investeren in deze brede gezondheid, we meer bereiken: lagere maatschappelijke kosten en meer maatschappelijke waarde.

Gezondheidsverschillen verkleinen

Ongeacht je politieke kleur of overtuiging is het van belang om te investeren in rechtvaardig beleid gericht gelijke kansen op gezondheid. Onder meer door ongelijk te investeren, want alleen dan creëer je kansengelijkheid. Door een stap extra te zetten voor en met mensen die in kwetsbare omstandigheden leven. Omdat zelfregie en samenredzaamheid heel mooi klinken, maar vaak geen realistische opties zijn als je leeft onder uitdagende omstandigheden. Ik nodig iedereen uit om de (regionale) AZWA plannen daar nog eens op na te lezen. Zorg dat nieuw beleid niet leidt tot het vergroten van gezondheidsverschillen, maar juist bijdraagt aan het verkleinen daarvan.

Beleid met mensen

Carla Kolner, auteur van het proefschrift Rechtvaardige preventie, heeft in meerdere media de volgende uitspraak gedaan: “Kiezen voor je gezondheid is een privilege en luxe voor mensen die het al goed hebben, die coherente en ordentelijke levens leiden”. Tot die bevoorrechte groep behoor ik (en u waarschijnlijk) ook, daar ben ik mij ten zeerste van bewust en dat geeft verantwoordelijkheid om bij te dragen aan de noodzakelijke transitie. Dat brengt mij bij de vraag of de plannen die nu gemaakt worden wel aansluiten bij de mensen en gemeenschappen om wie het gaat. Want als je leven op orde is, is stoppen met roken eenvoudiger. En als je werk- en woonomstandigheden op orde zijn, dan is het makkelijker om een gecombineerde leefstijlinterventies (GLI) vol te houden. Ook hier nodig ik je uit om nog eens naar je (regionale) AZWA-plannen te kijken: hoe telt de stem van de mensen waar het hier om gaat en maken we beleid dat echt voor hen werkt?  Maak beleid met mensen en niet voor mensen.

Ik ben ervan overtuigd dat we samen gezondheidsverschillen kunnen verkleinen. De vraag die ik mezelf steeds stel, is: voor wie werkt dit beleid, is het rechtvaardig en wat kan ik betekenen in het vergroten van eerlijke kansen op gezondheid? Als we die vraag elke dag blijven stellen en doen wat nodig is, komen die gezondste generatie ooit én een rechtvaardiger Nederland een stap dichterbij.

Tamara Pieterse

Directeur-bestuurder Pharos

Bronnen:

• De cijfers achter sociaaleconomische gezondheidsverschillen Sociaaleconomische Gezondheidsverschillen (SEGV)
• Meulman, T. Jansen, E. Uiters, e.a., ‘Decomposing socioeconomic differences in self-rated health and healthcare expenditure by chronic conditions and social determinants’, International Journal for Equity in Health, vol. 24, no. 154, mei 2025, doi.
• NIBUD Meer huishoudens komen moeilijker rond | Nibud
• RIVM De helft van de Nederlandse bevolking heeft moeite met informatie over gezondheid | Nivel
• Kolner, C. (2024). Rechtvaardige Preventie: Op het snijvlak van de publieke gezondheidszorg en het sociaal domein, Preventie met impact: waarom het gezondheids- en welzijnsdomein meer moeten samenwerken en Carla Kolner: radicale verandering nodig voor preventiebeleid – Sociale Vraagstukken