Dat grote maatschappelijke opgaven om leiderschap vragen, is van alle tijden. Maar tijden veranderen, en leiderschap verandert mee, betoogde Wilma van der Scheer tijdens de tweedaagse Masterclass Complexity Thinking, afgelopen maart in Den Dolder. Van der Scheer, directeur van Erasmus Centrum voor Zorgbestuur en bijzonder hoogleraar Leiderschap en Besturing in de Zorg aan de Erasmus School of Health Policy & Management (ESHPM) van de Erasmus Universiteit, liet zien dat de laatste jaren het concept van ‘gedeeld leiderschap’ steeds meer aan populariteit wint. Reden? Samen weet je meer.

Complex

“We zijn tot het inzicht gekomen dat de vragen waar de samenleving voor staat zo complex zijn, dat ze de vermogens van één persoon of één partij te boven gaan,” zei Van der Scheer. “Dat geldt zeker ook voor de zorg. We staan voor een enorme opgave: hoe realiseren we meer gezondheid met inzet van minder formele zorg? Maar dat vraagstuk is zo groot en zo ingewikkeld dat we het nauwelijks eens kunnen worden over de oorzaken van het probleem, laat staan over de oplossingen. Het enige dat we zeker weten is dat er iets moet veranderen.”

Om dezelfde reden dat leiders het niet alleen kunnen, moeten we de noodzakelijke transitie van de zorg niet overlaten aan de zogenaamde ‘experts’, aldus Van der Scheer. “De samenleving is steeds exclusiever geworden: we hebben experts op alle mogelijke deelgebieden, die allemaal denken dat ze het beter weten. Maar de veranderingen waar we voor staan raken iedereen, dus je wilt juist zo inclusief mogelijk aan oplossingen werken. Dat betekent eerst en vooral dat iedereen mag meedoen op het vraagstuk zoals hij/zij het ervaart, en niet pas bij het uitrollen van ‘de’ oplossing die elders is verzonnen.”

Oplossend vermogen

Toch schieten we in tijden van grote onzekerheid nog vaak in de ‘controlestand’, weet Van der Scheer – zie de coronacrisis. Begrijpelijk misschien, gezien de risicomijdende samenleving waarin we leven. Maar als we telkens weer terugvallen op processen en protocollen wanneer het spannend wordt, verliezen we langzamerhand ons oplossend vermogen. En op den duur worden controle en regelgeving zelf het probleem – een fenomeen dat veel zorgbestuurders bekend in de oren zal klinken.

Gedeeld leiderschap betekent dat we allemaal onderdeel zijn van de problemen in de zorg – en dus ook van de oplossingen, betoogde Van der Scheer. Daarbij moeten we accepteren dat die ene oplossing, hét masterplan dat de zorg als bij toverslag toekomstbestendig maakt, simpelweg niet bestaat. “Om kunnen gaan met onzekerheid is in deze tijd een kenmerk van goed leiderschap,” zei Van der Scheer. “We houden te vaak vast aan één plan of één compromis zoals het Integraal Zorgakkoord (IZA), waar iedereen zich aan moet conformeren. Maar dat doet geen recht aan de complexe en onvoorspelbare realiteit.”

Meervoudigheid

Tegenover de illusie van maakbaarheid stelde Van der Scheer de ‘meervoudigheid’ van gedeeld leiderschap. Die zit niet zozeer in formele inspraakorganen, maar in omgangsregels. Neem als leidinggevende of bestuurder in de zorg alle betrokken professionals serieus, maar ook bijvoorbeeld patiënten. Hun ervaringen zijn even waardevol als die van welke expert dan ook. Gedeeld leiderschap betekent geen government, waarbij je als autoriteit van boven alles dichttimmert met regels en protocollen, maar governance, dat vooral draait om het managen van onderlinge relaties in complexe systemen. In zo’n context is er altijd ruimte voor verschillende perspectieven, aldus Van der Scheer. Zekerheid zit niet in controle, maar in vertrouwen in het oordeel van anderen.

In dat opzicht doen we het in Nederland eigenlijk helemaal niet zo slecht, besloot Van der Scheer haar bijdrage (getiteld ‘Gedeeld leiderschap in de zorg’). Er wordt veel gemopperd over de onoverzichtelijkheid van het Nederlandse zorgstelsel, met zijn lappendeken van organen en overlegstructuren, maar je kunt die manier van besluitvorming ook zien als een open, democratisch leerproces, waarin we alle kennis en kunde zo optimaal mogelijk benutten. “We hebben daar veel goeds mee bereikt,” aldus Van der Scheer. “Soms ga je met gedeeld leiderschap door weerbarstige processen. Maar vooruitgang gaat nooit in een rechte lijn naar boven. En uiteindelijk gaat het om het doel, niet om de middelen.”