Zonder een gezonde bevolking komen vrijwel alle maatschappelijke ambities onder druk te staan: economische vitaliteit, defensie, onderwijs, woningbouw, de energietransitie en uiteindelijk ook de houdbaarheid van de zorg.

Toch organiseren we onze overheid nog grotendeels volgens een andere logica. Gezondheid wordt vooral gezien als een verantwoordelijkheid van het ministerie van Volksgezondheid en als een vraagstuk van zorg, behandeling en ziekte. Daarmee kijken we naar de verkeerde kant van het probleem.

De nieuwe staatscommissie die het kabinet heeft ingesteld voor een toekomstbestendige en weerbare inrichting van de Nederlandse zorg biedt een unieke kans om die blik te verbreden. Haar belangrijkste vraag zou niet alleen moeten zijn hoe we de zorg anders organiseren, maar vooral hoe we Nederland gezond houden.

Want de maatschappelijke opgave van de eenentwintigste eeuw is een gezondheidsopgave en niet alleen een zorgopgave.

Een nieuwe maatschappelijke schaarste

In de twintigste eeuw stond één vraag vaak centraal in het overheidsbeleid: hoe creëren we voldoende economische groei? Groei maakte het mogelijk om welvaart op te bouwen, publieke voorzieningen te ontwikkelen en maatschappelijke vooruitgang te realiseren. Economische effecten werden daarom vanzelfsprekend onderdeel van vrijwel iedere grote beleidsafweging.

De eenentwintigste eeuw vraagt om een aanvulling op dat denken. De beschikbaarheid van voldoende gezonde mensen wordt steeds meer een bepalende factor voor wat een samenleving kan bereiken.

Dat gaat verder dan de arbeidsmarkt. Gezonde mensen kunnen leren, werken, zorgen voor anderen, vrijwilligerswerk doen, deelnemen aan de samenleving en bijdragen aan innovatie en maatschappelijke veerkracht. Een gezonde bevolking is daarmee niet alleen een uitkomst van goed beleid, maar ook een voorwaarde waaronder beleid succesvol kan zijn.

Gezondheid is daarom geen sectorale waarde, maar een maatschappelijke basisvoorwaarde. Het is ook een persoonlijke wens van alle burgers.

Maar in de eerste plaats een essentiële voorwaarde voor brede welvaart, economische vitaliteit en maatschappelijke weerbaarheid.

Van zorgbeleid naar gezondheidsbeleid

Gezondheid is niet uitsluitend iets wat ontstaat in de spreekkamer of het ziekenhuis. De belangrijkste factoren die bepalen hoe gezond mensen zijn, liggen voor een groot deel buiten de zorg: in de kwaliteit van woningen, onderwijs, bestaanszekerheid, arbeidsomstandigheden, leefomgeving en sociale verbondenheid.

Dat betekent niet dat de zorg minder belangrijk wordt. Integendeel. Goede zorg blijft essentieel voor mensen die ziek zijn of ondersteuning nodig hebben. Maar een samenleving die alleen investeert in het behandelen van ziekte, loopt achter de feiten aan. De vraag is ook hoe we de omstandigheden creëren waarin mensen zo lang mogelijk gezond kunnen blijven.

Het kabinet heeft dit zelf eerder erkend en schrijft in het coalitieakkoord: “We bouwen aan de gezondste generatie ooit.” En dat vraagt om een andere manier van denken en handelen door de overheid.

Gezondheid als nieuw afwegingscriterium

Vrijwel ieder ministerie beïnvloedt de gezondheid. Onderwijs beïnvloedt gezondheid via kansen en ontwikkeling. Sociale Zaken via bestaanszekerheid en werk. Volkshuisvesting via de kwaliteit van de leefomgeving. Infrastructuur via mobiliteit en luchtkwaliteit. Economische Zaken via arbeidsomstandigheden en innovatie. Zelfs keuzes rond veiligheid en defensie hebben gevolgen voor de gezondheid van burgers.

De vraag is daarom niet of ieder ministerie verantwoordelijk wordt voor de volksgezondheid. De vraag is of ieder ministerie zich rekenschap gaat geven van de gezondheidseffecten van zijn eigen beleid. Dat is een wezenlijk verschil.

Zoals economische effecten decennialang vanzelfsprekend onderdeel waren van beleidsafwegingen, zouden gezondheidseffecten dat in de eenentwintigste eeuw ook moeten worden.

Dat betekent niet dat gezondheid altijd zwaarder weegt dan andere belangen. Wel betekent het dat gezondheid een volwaardig nieuw onderdeel wordt van de afweging. Net zoals we ons afvragen wat beleid betekent voor economische groei, klimaat of veiligheid, moeten we ons ook afvragen wat beleid betekent voor de gezondheid van de bevolking.

De kans voor de staatscommissie

De staatscommissie die het kabinet heeft ingesteld, zou deze bredere opdracht moeten omarmen. Haar taak is niet alleen om te onderzoeken hoe het zorgstelsel toekomstbestendig kan worden gemaakt, maar ook welke maatschappelijke keuzes nodig zijn om Nederland gezond en weerbaar te houden.

Dat vraagt om een zoektocht naar een nieuwe bestuurlijke logica. Andere Europese landen worstelen met dezelfde vraag: hoe maak je gezondheid een gezamenlijke verantwoordelijkheid zonder nieuwe bureaucratie te creëren? Een kant-en-klaar antwoord bestaat nog niet.

Inrichten

De staatscommissie moet onderzoeken hoe een beperkte maatschappelijke investeringsruimte kan worden ingericht waarin ministeries gezamenlijk leren sturen op gezondheid als brede maatschappelijke waarde. Elk betrokken ministerie kan bijvoorbeeld 1 procent van het eigen budget reserveren voor gezamenlijke initiatieven die bijdragen aan een gezondere bevolking.

De essentie daarvan is niet het geld. Het gaat om de manier van denken die daarachter ligt. Niet langer uitsluitend redeneren vanuit afzonderlijke beleidsterreinen zoals zorg, onderwijs, wonen of arbeid, maar vanuit de vraag welke keuzes bijdragen aan een gezonde en veerkrachtige samenleving als geheel.

Daarvoor is geen nieuw fonds nodig en ook geen nieuwe bestuurslaag. Wel is ruimte nodig om te experimenteren, gezondheidsinitiatieven te stimuleren die daadwerkelijk bijdragen aan gezondheid op de lange termijn en de maatschappelijke effecten daarvan zichtbaar te maken.

Het nieuwe kompas

De toekomst van Nederland wordt vooral bepaald door hoe gezond onze bevolking is. Door hoeveel gezonde mensen beschikbaar zijn om onze samenleving vorm te geven.

Dit vraagt om die andere manier van kijken.

De staatscommissie heeft daarmee een nog belangrijkere en essentiële opdracht. Zij moet bijdragen aan de noodzakelijke omslag van de overheid, die gezondheid benadert als het fundament onder brede welvaart, veiligheid en maatschappelijke vitaliteit.

De twintigste eeuw kende economische groei als het belangrijkste kompas voor overheidsbeleid. De eenentwintigste eeuw vraagt om een nieuw kompas.

Dat nieuwe kompas heet gezondheid.

Door René Héman, Alexander Rinnooy Kan en Sjaak Wijma, leden van de Initiatiefgroep Nederland Gezonder Niemand Uitgezonderd