Tegelijkertijd erkent VWS (2024) dat de kern van volks-ongezondheid buiten de zorgsector ligt. Namelijk in bredere systemen zoals armoede, werkzekerheid en een ongezonde leefomgeving. Bovendien benadrukt het RIVM (RIVM, 2023) een integrale, systeemoverstijgende aanpak. De zorgsector stelt de verkeerde vraag aan het verkeerde systeem.

Kwetsbaarheid van systemen

Gezondheid ontstaat in een systeem-van-systemen: elk systeem heeft een eigen functie, maar de echte effecten ontstaan pas uit hun interacties. Onder druk gedragen systemen zich voorspelbaar: ze organiseren zich rond eigen voortbestaan, niet rond wat menselijk of gezond is.

Kwetsbare elementen worden als eerste opgeofferd: zo betalen binnen de zorg patiënten, mantelzorgers en professionals vaak de prijs, terwijl het systeem intact blijft. Tegelijk groeit mondiaal in alle systemen de roep om menselijkheid, vertrouwen en professionele ruimte, vaak juist door degenen die daar het minst van mogen ontvangen of geven.

Tegenmacht en -kracht

Maar juist diezelfde tegendruk maakt systemen vaak sterker en slimmer in zelfbehoud. Zo absorberen organisaties kritiek, stoten ze mensen en de zwakste onderdelen af, versterken controle en verantwoording, en krimpen professionele ruimte. Posities en belangen worden beschermd, terwijl professionals stilzwijgend leren te overleven binnen nauwere kaders, regels volgen die tegen hun waarden ingaan, of het systeem verlaten.

Tegelijk schuiven machtige krachten, die afhankelijk zijn van het overleven van het systeem, de verantwoordelijkheid handig naar het individu: medewerkers worden aangesproken op veerkracht, aanpassingsvermogen en ziekteverzuim. Zo blijven ongezonde structuren intact, terwijl de systemen zelf veerkrachtiger en weerbaarder worden.

Systeembehoud in een systeem-van-systemen

De zorg maakt deel uit van een systeem-van-systemen dat gezondheid kan bevorderen of ondermijnen, zoals huisvesting, landbouw, onderwijs en mobiliteit. Onder druk beschermen ook deze systemen hun eigen voortbestaan. Beleid dat primair op eigen systeembehoud gericht is, jaagt fragmentatie en concurrentie tussen sectoren aan. Deze ongezonde mechanismen ondermijnen de gezondheid van mens en planeet.

Tijd voor de juiste vraag aan de juiste tafels

Calculerend systeembehoud volstaat niet langer. De zorg is mogelijk het meest kwetsbare systeem in het systeem-van-systemen, maar juist daarin ligt onze kans. Ze kan zich niet langer als los systeem opstellen: ongezondheid zit verweven in alle beleidsterreinen. In plaats van navelstaren voor eigen overleven moeten we als sector onze verantwoordelijkheid nemen, en onze rol als verbinder en belangenbehartiger van gezondheid actief oppakken, ook als dat botst met erkenning, financiering of gevestigde macht.

De juiste vraag is niet langer: hoe houden wij als zorgsector het zorgsysteem overeind? Maar aan alle sectoren en professionals, inclusief de zorg: hoe maken we gezondheid voor iedereen mogelijk binnen een systeem-van-systemen? Dat is onze echte noodkreet, juist met het water aan onze eigen lippen.

Door Annemarie Bergsma, oprichter van De Duurzame Verpleegkundige en docent verpleegkunde aan de Haagse Hogeschool