Afgelopen week noemde een speciale WHO-commissie klimaatverandering een “catastrofale bedreiging voor de volksgezondheid”. Oud-minister Ernst Kuipers wees op vroeggeboortes, hartinfarcten, longschade door bosbranden, infectieziekten en oversterfte door hitte.

Voor veel zorgprofessionals wereldwijd zijn deze gevolgen van klimaatverandering al jarenlang dagelijkse realiteit. Zij behandelen patiënten na overstromingen, zien ondervoeding toenemen door mislukte oogsten of werken in ziekenhuizen die zelf getroffen worden door branden en extreme hitte.

De gevolgen verschijnen niet alleen in rapporten en beleidsstukken, maar inmiddels ook gewoon in spreekkamers, afdelingen, thuiszorgsettingen en op de SEH. En toch blijft het in de zorg opvallend stil.

Klimaat is al zorgpraktijk

De afgelopen maanden volgden meer dan duizend artsen en paramedici een online cursus over crisisparaatheid, hitteprotocollen, overstromingen en infectieziekten die zich noordwaarts verplaatsen. Dat zoveel zorgprofessionals zich hier in hun vrije tijd in verdiepen, laat zien dat klimaatverandering door velen al langer als een zorgvraagstuk wordt gezien. Steeds meer professionals bereiden zich voor op een andere werkelijkheid: een waarin zorgverleners niet alleen te maken hebben met vollere roosters en complexere zorgvragen, maar ook met extreme hitte, uitval van infrastructuur en zich verder verspreidende infectieziekten.

De zorg past zich aan

Ook in Nederland is de zorgsector zich allang aan het aanpassen. Ziekenhuizen maken hitteplannen. GGD’en bereiden zich voor op infectieziekten die zich via insecten verspreiden. Teams oefenen evacuatiescenario’s en uitval van infrastructuur, en in opleidingen worden de gevolgen van klimaatverandering steeds vaker geïntegreerd. We doen dus al veel. Maar tegelijk gebeurt er iets anders: we blijven rust uitstralen alsof de omstandigheden waarin de samenleving functioneert niet fundamenteel veranderen.

Emotionele arbeid

In de zorg zijn we getraind om kalmte uit te stralen terwijl de druk oploopt. Die professionele beheersing is waardevol: patiënten hebben rust en vertrouwen nodig. Maar die kalmte heeft ook een keerzijde. Zorgverleners reguleren voortdurend hun eigen emoties. Dat vergroot niet alleen het risico op burn-out, maar maakt ook spanning en zorgen minder zichtbaar.

Tegelijkertijd beïnvloeden we daarmee de emoties van anderen: professionele kalmte kan gemakkelijk worden opgevat als geruststelling, alsof de situatie onder controle is, terwijl die rust in werkelijkheid hard bevochten werk is. Dat lijkt ook nu te gebeuren. De zorg ziet de gevolgen van hitte, luchtvervuiling en extreem weer steeds vaker terug in de praktijk, terwijl onze kalmte maatschappelijk kan worden gelezen als bewijs dat het allemaal nog meevalt. Juist daarom moeten we explicieter benoemen wat we dagelijks zien.

Zachte heelmeesters

Terwijl het publieke en politieke debat blijft hangen in discussies over schuld en tempo van verandering, verliezen we in rap tempo gezondheid, veiligheid, veerkracht en economische draagkracht. Juist daarom heeft de zorgsector de verantwoordelijkheid om te benoemen wat zij al ziet gebeuren in spreekkamers, instellingen en opleidingen.

Klimaatgezondheid hoort niet aan de randen van het beleid, maar in dagelijkse gesprekken met patiënten, studenten, collega’s, bestuurders en maatschappij. We zouden daarom minder ons best moeten doen om gerust te stellen en vaker moeten benoemen hoe ingrijpend de gevolgen van klimaatverandering voor onze gezondheid zijn.

Door Annemarie Bergsma, oprichter van De Duurzame Verpleegkundige en docent verpleegkunde aan de Haagse Hogeschool