Bussemaker: ‘Samenleving kan sterker uit coronacrisis komen’

De Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS) onderzoekt de komende jaren de grenzen van het Nederlandse zorgstelsel en de samenleving. Momenteel stelt het coronavirus beide danig op de proef. ‘We zitten nu in het oog van de storm’, zegt RVS-voorzitter Jet Bussemaker. ‘Het is te vroeg om te evalueren, maar we zullen hier zeker belangrijke lessen uit kunnen trekken.’

Artikel bewaren

U heeft een account nodig om artikelen in uw profiel op te slaan

Login of Maak een account aan
Jet Bussemaker en Stannie Driessen van de RVS
Jet Bussemaker (links) en Stannie Driessen van de RVS

De RVS presenteerde in januari zijn werkagenda voor de jaren 2020-2024. De raad heeft de afgelopen jaren al veel signalen opgepikt van de knelpunten en begrenzingen in het zorgstelsel. Goede zorg wordt gehinderd door de schotten tussen wetten en financieringsstromen. De groeiende verschillen tussen bevolkingsgroepen en ingrijpende veranderingen op de arbeidsmarkt zetten het stelsel onder druk. De vergrijzing is een van die ontwikkelingen met een grote impact op de samenleving én de zorg.

Crisis biedt ook kansen

In het oog van de storm die coronavirus heet, krijgen deze kwesties een nog dringender karakter. Het zijn de ouderen en kwetsbaren in de samenleving die het hardst geraakt zullen worden, zo waarschuwde ook premier Rutte deze week in zijn woord aan alle Nederlanders. Toch biedt de crisis ook kansen. Een crisissituatie dwingt tot creatieve, nieuwe oplossingen. RVS-voorzitter Jet Bussemaker wijst op de vele initiatieven die nu al zijn ontstaan.

Betrekken van de bevolking

‘Kijk bijvoorbeeld naar de ontwikkeling van de app van Luscii, van een van onze raadsleden Daan Dohmen, in samenwerking met het OLVG, voor de triage van coronapatiënten. Raadslid Ageeth Ouwehand is bezig met de welzijnspoot van haar organisatie Beweging 3.0 om te kijken hoe ze zorgverleners kunnen ondersteunen. Bijvoorbeeld door koks te laten koken voor zorgmedewerkers. Ik ben zelf betrokken bij het project Gezond en Gelukkig Den Haag; daar zijn ze bezig een vrijwilligerspool op te zetten voor de zorgsector. En zo zijn er nog meer initiatieven, ook burgerinitiatieven. Hierdoor kan de samenleving sterker uit deze crisis komen’, concludeert Bussemaker.

Uitgesteld advies

De RVS heeft zelf ook al de beperkingen van de virusuitbraak ondervonden. De Raad had deze week een advies willen uitbrengen over de acute zorg. Dat advies was door de Tweede Kamer aangevraagd, maar de 150 man- en vrouwsterke Kamer komt niet meer bijeen. De publicatie van het advies is daarom uitgesteld, met het oog op de ontwrichtende effecten van het virus geen ramp, aldus de raad. ‘Ik wil wel zeggen dat we uit het onderzoek naar de acute zorg veel hebben geleerd, met name over het betrekken van de bevolking’, zo licht Bussemaker een tipje van de sluier.

Gevraagd en ongevraagd advies

Bij een evaluatie van zijn functioneren kreeg de RVS afgelopen jaar een aantal aanbevelingen om meer impact te hebben met zijn adviezen. Voor de komende jaren heeft de RVS zich voorgenomen om gevraagd én ongevraagd advies te geven. Verschillende adviezen op verzoek van het ministerie van VWS staan al op de planning. Een aantal recente adviezen van de RVS heeft de gemoederen aardig in beroering gebracht.

Een daarvan was het rapport ‘De derde levensfase: het geschenk van de eeuw’. Hierin stelde de Raad vast dat er een grote groep ouderen is die nog een bijdrage aan de samenleving kan en wil leveren. In de gezondheidszorg zouden ze van grote betekenis kunnen zijn. De samenleving is hier echter niet op ingericht.
De vergrijzing heeft in de werkagenda van de RVS opnieuw een plek gekregen. Stannie Driessen was als directeur en algemeen secretaris van de RVS betrokken bij de totstandkoming van deze agenda en bij het rapport over de derde levensfase. ‘Het is bij uitstek een taak van de Raad om signalen op te halen uit de samenleving. Het mee willen doen en verbinding willen maken, is een van die signalen geweest’, zegt zij. ‘Mensen vinden het belangrijk om van betekenis te zijn. Dat leeft heel breed in de samenleving. Ook nu met de coronacrisis zie je weer hoe belangrijk mensen het vinden om te helpen, hoeveel mensen hebben aangeboden om voor de meest kwetsbare ouderen boodschappen te doen bijvoorbeeld. We blijven sociale wezens.’

Betekenisvol werk

Een ander rapport van de RVS dat veel stof deed opwaaien, was B van Bekwaam, een advies over de Wet BIG en de zorgarbeidsmarkt. Hierin stelt de Raad dat de huidige manier van beroepen registreren via de Wet BIG leidt tot een wildgroei aan beroepen. In een snel veranderende zorgarbeidsmarkt zou dit geen houdbare situatie zijn. De Raad pleitte er daarom voor om basisberoepen te registreren en zorgverleners daarbovenop een portfolio van bekwaamheden te laten opbouwen. Bij een aantal beroepsverenigingen schoot dit in het verkeerde keelgat, uit de Tweede Kamer kwamen schriftelijke vragen. Het zou ten koste van de kwaliteit van zorg gaan en onzekerheid opleveren voor mensen in medische beroepen. Wat zou een diploma nog waard zijn?

‘De arbeidsmarkt staat met stip op nummer één op onze werkagenda’, zegt RVS-voorzitter Jet Bussemaker. ‘Het houdt mensen enorm bezig. Wat betreft de Wet BIG, hebben we gemerkt dat mensen inderdaad bang zijn om dit los te laten. De BIG geeft status en houvast. Maar de druk van nieuwe beroepen op de BIG is hoog. Zo dreigt hij aan eigen succes ten onder te gaan. We horen tegelijkertijd dat het hoognodig is om naar een andere manier van registreren te gaan. Veel critici dachten dat er in ons voorstel helemaal geen registratie meer zou zijn. Dat klopt niet, de registratie blijft. Voor basisberoepen via de wet. Mensen moeten daarnaast kunnen blijven leren in hun beroep. Daarvoor zou er als het ware een vaardighedenpaspoort komen, in plaats van steeds een nieuw beroep.’

Vitale beroepsgroep

‘Er is nu te veel focus op wat er misgaat in de zorg en het imago van zorgprofessionals wordt negatief belicht’, voegt Stannie Driessen toe. ‘Daar hebben mensen in zorg echt last van. In onze raadpleging en gesprekken komt naar voren dat mensen een heldere visie missen op de manier waarop we naar arbeidsproblematiek kijken. Die visie moet er wel komen, inclusief het besef dat er niet genoeg mensen zijn om het werk te doen. Het coronavirus zet de zorgprofessional weer in de schijnwerper. De zorg is een vitale beroepsgroep.’

‘Voor de arbeidsmarkt gaat het de komende jaren niet zozeer om hoe veel meer of minder mensen erbij komen’, vervolgt Bussemaker. ‘Het gaat veel meer over de manier waarop we vormgeven aan vakmanschap in tijden van toenemende complexiteit van zorg (waaronder ook werken in teams) enerzijds en schaarste op de arbeidsmarkt anderzijds. We moeten anders gaan denken over de invulling van professionaliteit. Dat bleek ook uit het rapport van de WRR (Het betere werk, red.), waarin het belang van betekenisvol werk werd benadrukt.’

Schurende stelsels

De arbeidsmarkt en de vergrijzing zijn twee thema’s die hoog op de werkagenda van de RVS staan, maar wat de raad vooral beoogt de komende jaren is om de verschillende thema’s met elkaar te verbinden. Wat alle thema’s lijkt te verbinden is het schuren van de verschillende stelsels in de samenleving. ‘Een grote discussie over het stelsel is op dit moment niet zinvol’, stelt Bussemaker. ‘Als je de thema’s analyseert, kun je wel lessen leren over de manier waarop deze zich tot elkaar verhouden. Denk aan het effect van de participatiewet op de gebouwde leefomgeving. Tegelijkertijd moeten we de mogelijkheid van een stelselwijziging wel openhouden.’
RVS-directeur Stannie Driessen valt bij: ‘Het stelsel maakt dingen zo complex voor sommige mensen, dat zij daar een zorgmanager voor nodig hebben. We moeten wel vragen wat we kunnen doen om dingen eenvoudiger te maken. Wat zijn de veronderstellingen in bepaalde regelingen? Hoe zelfredzaam zijn mensen?’

Innovatie

Wat is in dit samenspel van schurende stelsels de rol van zorgorganisaties en individuele zorgbestuurders? ‘Het gaat om de kunst van het innoveren’, zegt Bussemaker. ‘Wat me al langere tijd puzzelt is hoe wij zo veel mooie voorbeelden van innovatie hebben, die vervolgens niet breder worden toegepast. Hoe kan het zo moeilijk zijn om van elkaar te leren? Mantra’s als ‘we hebben dit altijd zo gedaan’ en ‘dit is niet hier gemaakt’ blijken hardnekkig. Dat heeft iets met het stelsel te maken, maar ook met de cultuur. Dit veranderen vraagt om een ander soort leiderschap. Het is niet voldoende om een stip op de horizon te zetten, je moet mensen kunnen meenemen.’

Samen managen we de coronacrisis! Wij schrijven over de uitdagingen en oplossingen van zorgorganisaties zodat u op de hoogte blijft en ervan kan leren. Onze corona-gerelateerde artikelen zijn daarom de komende periode gratis beschikbaar. Schrijf u in voor de Zorgvisie nieuwsbrief om elke dag de nieuwste artikelen in uw inbox te ontvangen.

Geef uw reactie

Om te kunnen reageren moet u ingelogd zijn. Heeft u nog geen account, maak dan hieronder een account aan. Lees ook de spelregels.