Een beginnende zorgprofessional ziet dat een oudere man zijn toetje niet krijgt. Omdat hij zijn eten niet heeft opgegeten. Is dit een (slechte) grap?, vraagt ze zich af. Heeft mijn collega een slecht humeur? Maar ze durft het niet te vragen. Bang om de sfeer in het geroutineerde team te verpesten.

Geweld in de zorgrelatie

Volgens Miep van Es, onafhankelijk voorzitter van calamiteitenonderzoekscommissies en calamiteitenonderzoeker bij Quasir, is dit een typisch voorbeeld van sociale onveiligheid. Samen met fysiek en seksueel grensoverschrijdend gedrag de drie stromingen binnen ‘Geweld in de zorgrelatie’. “Er vindt geen seksueel grensoverschrijdend gedrag plaats zonder sociale onveiligheid”, zegt Miep. “Het is vaak iets wat klein begint maar uiteindelijk ontspoort als het niet tijdig wordt gecorrigeerd.” Daarom draait het onderzoek naar grensoverschrijdend gedrag om de vraag hoe je als individu wordt beschermd en hoe individuen elkaar beschermen. “Die verhoudingen spelen altijd een rol bij overschrijdend gedrag. De sociale context is heel belangrijk voor ons onderzoekers.”

Een complexe puzzel

In het onderzoek naar grensoverschrijdend gedrag is het ‘niet-pluisgevoel’ een kernbegrip, vertelt Mieps collega Johan Bartels. “Als we een casus voorgelegd krijgen, gaan we op zoek naar het moment waarop een medewerker het ‘niet-pluisgevoel’ zou moeten hebben. Én de vraag waarom hij of zij dat niet heeft gehad.” Daarvoor moet je als onderzoeker volgens hem ‘stootvast’ zijn en klinisch kunnen kijken. Soms komen ze tranentrekkende dingen tegen. “In een complexe puzzel van toegewijde mensen, feiten, emoties, vermoedens en verwachtingen is het zaak rustig te blijven. Betrokken, maar niet snel onder de indruk.”

Kijken naar de omstandigheden

Dat betekent volgens zowel Miep als Johan dat je niet alleen moet denken in termen van dader en slachtoffer. Maar dat je ook kijkt wat de omstandigheden waren waaronder het grensoverschrijdend gedrag heeft kunnen plaatsvinden. “Dus niet denken: er was een rotte appel, gelukkig is hij weg en nu kunnen we over tot de orde van dag”, zegt Miep. “Nee, je doet onderzoek om te kijken hoe heeft dat hier kunnen gebeuren en wat is er nodig om wederzijdse veiligheid te creëren. Zodat je elkaar op gedrag durft aan te spreken.”

Ruimte, regels en veiligheid

Wijzen naar één persoon of een afdeling, zoals Miep en Johan toch regelmatig zien gebeuren, is wat hen betreft niet aan de orde. Liever kijken ze naar de omgeving. Die moet helpend zijn om ongewenst gedrag te voorkomen – al spreekt Johan liever over ‘corrigeren’. “Er is altijd en overal wel een pester of iemand die de grens van wat wel of niet kan onvoldoende aanvoelt. Het gaat erom dat je zelfreinigend vermogen in je organisatie hebt.” Dat individuele medewerkers de ruimte en veiligheid ervaren om daar tijdig iets van te zeggen. Is dat niet toereikend, dan moet je regels maken. “Dat kan ook helpen om dingen bespreekbaar te maken”, weet Miep. Regels geven een soort van comfort: ‘dit hebben we afgesproken en ik zie wat daarmee in tegenspraak is’. Net als een vertrouwenspersoon kan dat teams helpen om het gesprek aan te gaan.”

De rol van de bestuurder

Het begint echter bij bestuurlijke aandacht voor het thema. Als je volgens de onderzoekers als bestuurder uitstraalt dat je het onderwerp grensoverschrijdend gedrag belangrijk vindt, dan geef je ruimte in je organisatie om het ‘niet-pluisgevoel’ aan te kaarten. Sociale veiligheid zou niet alleen een plek moeten krijgen in het jaarverslag, vindt Johan. Het zou ook verankerd moeten worden in het ritme van de bedrijfsvoering. “De instrumenten daarvoor zijn er. Denk maar aan een functioneringsgesprek”, zegt hij. Sociale veiligheid moet op de kaart. Misschien wel juist als er geen incidenten zijn. “Want grensoverschrijdend gedrag komt overal voor. Het is onderdeel van ons menselijk samenzijn. En mensen maken ongein én onmin. En ergens op die schaal moet je als organisatie ertussen zitten.”