In veel sectoren wordt gestuurd op autonomie van professionals, maar in ziekenhuizen lijkt die ruimte juist te krimpen. De autonomie van medisch specialisten komt steeds meer onder druk te staan door een groei aan regels, protocollen en defensieve geneeskunde. Tegelijkertijd nemen de verantwoordelijkheden én de juridische en morele risico’s toe.

Meer aandacht voor patiëntveiligheid is een goede ontwikkeling, maar waar protocollen ooit bedoeld waren als ondersteuning, lijken ze steeds vaker leidend te worden.

Professionele afweging

Samen met een patiënt koos ik ooit bewust voor een afwachtend beleid. Geen standaardbehandeling uit de richtlijn, maar een keuze gebaseerd op leeftijd, comorbiditeit, kwaliteit van leven én de beschikbare wetenschappelijke inzichten. De reactie die volgde verraste me. Er werd niet gevraagd naar mijn overwegingen, maar er werd gesuggereerd dat ik de literatuur onvoldoende kende, dat ik ‘niet up-to-date’ was. Impliciet: geen goede dokter. Terwijl ik juist doordat ik de breedte van het veld kende, van ‘watchful waiting’ tot de nieuwste trials, deze keuze kon maken.

Wat mij raakte, was niet alleen het oordeel. Het was vooral het gebrek aan nieuwsgierigheid naar de professionele afweging.

Geen ‘gemiddelde patiënt’

Evidencebased werken is een groot goed, maar de vertaling naar de praktijk vraagt meer dan het volgen van een protocol. De ‘gemiddelde patiënt’ uit studies bestaat zelden in de spreekkamer. Het vakmanschap ligt in het vermogen om kennis contextgevoelig toe te passen. Dat professionele oordeel, gevormd door kennis, ervaring en reflectie, staat onder druk als afwijken van protocollen nauwelijks kan en ze de norm worden. En als we dat vakmanschap niet meer erkennen, kunnen we het ook niet goed overdragen aan arts-assistenten. Wat we niet meer oefenen, verdwijnt.

Het pleidooi voor professionele autonomie wordt soms weggezet als nostalgie naar een tijd zonder tegenspraak, maar dat miskent de kern: recht doen aan de context van de patiënt. Wanneer die ruimte ontbreekt, ontstaat vervreemding, het gevoel dat je niet meer mag handelen vanuit je professionele overtuiging, maar slechts uitvoert wat het protocol voorschrijft. Dat is de kern van morele verwonding.

De prijs van rigiditeit

Die spanning blijft niet zonder gevolgen. Zorgverleners haken mentaal af, raken verbitterd of verlaten het vak. Burn-out en depressie zijn geen uitzondering. Wrang genoeg beweegt de wereld buiten de zorg juist richting meer autonomie en eigenaarschap, wat het gevoel van klem zitten versterkt.

Erkenning van morele verwonding is een eerste stap. Niet om terug te verlangen naar hoe het was, maar om vooruit te bewegen. We hebben zorgprofessionals nodig die zich uitspreken. Die ruimte nemen én krijgen om hun vak uit te oefenen zoals bedoeld, en verbinding zoeken met andere domeinen om gezondheid breder te benaderen. Die professionals zijn er, net als de pioniers daarbuiten. Daar ligt perspectief, want waar ruimte ontstaat voor vakmanschap, ontstaat ook ruimte om morele verwonding te voorkomen.

Door Fenna Heyning, zorgtransformator, internist np en storyteller