Met interesse las ik het recente pleidooi op Zorgvisie van Chantal Beks en Gerard Gerding om betaalde waakzorg mogelijk te maken voor mensen die zonder netwerk hun laatste levensfase ingaan. Ik begrijp hun zorg. Niemand wil dat mensen eenzaam sterven of onnodig in het ziekenhuis belanden omdat er thuis niemand kan waken.

Werkt al jaren

Het is algemeen bekend dat de meeste mensen het liefst thuis overlijden. Tegelijkertijd weten we dat dit in de praktijk vaak moeilijk haalbaar is zonder extra ondersteuning. Maar de geschetste oplossing – het uitbreiden van betaalde zorg met een bekostigde waakfunctie – gaat voorbij aan iets wat er al is, en al jarenlang werkt.

Als directeur van VPTZ Nederland zie ik dagelijks hoe waardevol de inzet van vrijwilligers in de laatste levensfase is. Verspreid over heel Nederland staan ruim 3.000 goed opgeleide vrijwilligers klaar om mensen thuis te ondersteunen in de laatste dagen en nachten. Vrijwilligers zijn er niet alleen voor de patiënt, maar ook voor diens naasten. Zij bieden precies datgene waar Beks en Gerding terecht het belang van onderstrepen: menselijke nabijheid, tijd, aandacht en aanwezigheid.

Informele zorg

Juist omdat vrijwilligers geen zorg ‘leveren’ in de formele zin, kunnen zij er op een andere manier zijn. Niet gestuurd door protocollen of indicaties, maar gedreven door betrokkenheid en aandacht voor wat iemand nodig heeft. Spijtig genoeg is deze mogelijkheid nog onvoldoende bekend of wordt te laat benut. Al te vaak wordt een vrijwilliger pas ingezet in de laatste uren voor het overlijden, of als eventuele mantelzorgers al volledig uitgeput zijn.

In plaats van nieuwe vormen van bekostiging op te tuigen, zouden we ons moeten afvragen: Hoe komt het dat zorgverleners, patiënten en naasten de weg naar deze ondersteuning niet of te laat weten te vinden? Waarom worden vrijwilligers niet tijdig betrokken, of pas als de situatie al onder druk staat? En werken formele en informele zorg dus wel voldoende samen? Daar zit voor mij de echte opgave.

Zorgzame samenleving

Het risico van het pleidooi voor betaalde waakzorg is dat we menselijke nabijheid verder gaan professionaliseren. Dat wat in essentie gaat over er zijn voor een ander, dreigt dan onderdeel te worden van een systeem van indicaties en financiering. Daarbij is het goed om te benadrukken dat deze vorm van ondersteuning door vrijwilligers geheel kosteloos is en daarmee beschikbaar voor iedereen. Bovendien sluit dit naadloos aan bij overheidsbeleid dat erop gericht is mensen zo lang mogelijk thuis te laten wonen en bij de zorgzame samenleving die we met elkaar nastreven.

Dat betekent niet dat er geen rol is voor professionele zorg. Integendeel. Goede medische en verpleegkundige zorg is onmisbaar. Maar juist in de laatste levensfase zien we hoe krachtig de combinatie is: professionele zorg waar nodig, en daarnaast vrijwilligers die tijd, ondersteuning en aandacht brengen. Op deze manier kan juist de inzet van vrijwilligers hét verschil maken bij het realiseren van de wens om thuis te sterven. Wat mij betreft ligt de oplossing dus niet in het bedenken van nieuwe vormen, maar te zorgen voor een vanzelfsprekende verbinding en samenwerking tussen wat er al is. Tussen zorgverleners en vrijwilligers.

Volwaardig onderdeel

Ik ben het roerend eens met de auteurs dat het belangrijk is om eerder het gesprek te voeren over de laatste levensfase. Tijdig met elkaar praten over waar iemand wil sterven, wie daarbij aanwezig kan zijn en wat daarvoor nodig is, is belangrijk. En laten we in dat gesprek ook als vanzelfsprekend de inzet van vrijwilligers meenemen. Niet als laatste redmiddel, maar als volwaardig onderdeel van passende zorg.

Want de vraag is niet wie er betaalt om te waken. De vraag is vooral: wie ís er om te waken? Het antwoord daarop bestaat al. Laten we ervoor zorgen dat het nog veel breder bekend wordt dat er duizenden vrijwilligers beschikbaar zijn, zodat deze prachtige vorm van ondersteuning optimaal kan worden benut.

Door Carla Aalderink, directeur van VPTZ Nederland (Vrijwilligers Palliatieve Terminale Zorg). VPTZ Nederland is de landelijke vereniging van organisaties die met inzet van vrijwilligers actief zijn in de palliatieve terminale zorg. De missie van VPTZ Nederland: een waardige laatste levensfase op de plek van voorkeur met de inzet van vrijwilligers