Verpleegkundigen, verzorgenden en verpleegkundig specialisten vormen de grootste beroepsgroep in de zorg. Het is daarom opmerkelijk dat hun kennis nog niet overal vanzelfsprekend onderdeel is van bestuurlijke besluitvorming. Dit zijn namelijk de zorgprofessionals die dagelijks in de omgeving van de patiënt, bewoner of de cliënt verkeren. Zij zien als eerste waar beleid niet werkt, waar processen vastlopen en waar de druk op kwaliteit en veiligheid toeneemt. Ook signaleren zij vroeg wanneer administratieve lasten uit de hand lopen of wanneer collega’s afhaken. Die praktijkkennis is onmisbaar voor goede besluitvorming.

Toch worden verpleegkundigen en verzorgenden in veel zorgorganisaties veelal te laat betrokken bij belangrijke keuzes. Daarmee laten organisaties niet alleen waardevolle kennis liggen, maar kan het ontbreken van verpleegkundige inbreng ook leiden tot minder effectieve besluiten en daarmee bestuurlijke risicovorming.

Studies tonen betere resultaten

Nog te vaak horen we dus dat de verpleegkundigen en verzorgenden mogen meedenken als plannen al grotendeels zijn uitgewerkt. Soms blijft hun rol beperkt tot advies achteraf. Dat is opvallend, want internationaal onderzoek laat al jaren dat sterke verpleegkundige werkomgevingen samenhangen met betere resultaten. Studies van onder andere Aiken en collega’s tonen verbanden aan tussen voldoende personeel, een goede werkomgeving en betere patiëntuitkomsten. Ook ziekenhuizen die werken volgens de principes van het Magnet Recognition Program laten positieve resultaten zien, zoals minder burn-out, meer werktevredenheid en betere kwaliteit van zorg.

De les daaruit is niet dat Nederlandse zorgorganisaties per se een Amerikaans model moeten kopiëren. De les is dat professionele invloed geen los project of een tijdelijke verbetering is. Het is een onderdeel van hoe een organisatie goed wordt bestuurd.

Daarom is professionele zeggenschap meer dan alleen gehoord worden, van dat frame wil ik weg. Het is ook meer dan een verpleegkundige adviesraad, een projectgroep of een overlegtafel. Het vraagt om een systeem waarin verpleegkundige expertise vanzelfsprekend en structureel onderdeel van besluitvorming is.

Gemiste kans

Bestuurders zouden zichzelf daarbij enkele eenvoudige vragen moeten stellen. Op welke momenten wordt verpleegkundige kennis gebruikt? Hoe vroeg worden professionals betrokken? Welke besluiten zijn aantoonbaar beter geworden door hun inbreng? En wat kost het als die inbreng ontbreekt?

In een tijd van personeelstekorten, toenemende zorgvraag en complexe veranderingen kunnen zorgorganisaties zich niet veroorloven om de grootste beroepsgroep vooral achteraf te raadplegen. Dat is niet alleen een gemiste kans, maar ook een bestuurlijk risico. Risico voor kwaliteit, veiligheid en de uitvoerbaarheid van beleid.

Misschien moeten we daarom stoppen met de vraag hoe we verpleegkundigen meer stem geven. Een belangrijkere vraag is: kunnen we het ons nog veroorloven om zorgorganisaties te besturen zonder structureel geborgde verpleegkundige zeggenschap?

Goede en toekomstbestendige zorg vraagt professionele zeggenschap. Professionele zeggenschap is geen extra voorziening náást het bestuur. Het is een onderdeel van goed bestuur.”

Door Kjeld Aij, bestuurder van de beroepsvereniging Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland met financiën als portefeuille