Hoogleraar veiligheid in de gezondheidszorg Jop Groeneweg vindt dat bestuurders zich systeemverantwoordelijk moeten tonen voor de sociale en psychologische veiligheid van zorgverleners. “Werkcultuur heeft invloed op de veiligheid en kwaliteit van zorg. Iedereen met sociale onveiligheid in de organisatie zou z’n kwaliteitscertificaten terug moeten geven”, zei hij vorige week op Zorgvisie.

Zorgvisie peilde de stemming onder de lezers en een zeer grote meerderheid van de reageerders was het volmondig eens met Groeneweg. Van de negentien mensen die reageerden, waren er maar twee het oneens met de stelling ‘Kwaliteitscertificaten zijn waardeloos als de werkvloer onveilig is’.

Geen doel op zich

Helaas heeft de senior adviseur uit het ziekenhuiswezen die het er als enige mee oneens was, geen inhoudelijke reactie achtergelaten. We zullen dus nooit weten waarom hij het er niet mee eens was. Een verpleegkundige in de geestelijke gezondheidszorg reageerde daarentegen uitgebreid:

“Kwaliteitscertificaten zijn geen doel op zich, maar vormen wel een belangrijk instrument om kwaliteit, veiligheid en professionaliteit structureel te borgen. Juist in een omgeving waar veiligheid onder druk staat, kunnen zij richting en houvast bieden. In mijn werk ben ik zelf het belangrijkste instrument. Als professional functioneer ik niet los van mijn mentale en emotionele staat. Wanneer ik niet ontspannen kan werken, heeft dat direct invloed op mijn gevoel van veiligheid. Onveiligheid, bijvoorbeeld door spanning, tijdsdruk of onduidelijke verantwoordelijkheden, vernauwt mijn denken. Hierdoor kan ik minder goed reflecteren, minder afgewogen keuzes maken en wordt het lastiger om kwalitatief goede zorg te leveren. Kwaliteit van zorg vraagt letterlijk en figuurlijk om mentale ruimte.”

“Dat betekent echter niet dat kwaliteitscertificaten daarmee hun waarde verliezen”, benadrukt deze verpleegkundige. “Integendeel: kwaliteitskaders benoemen juist het belang van een veilige, ondersteunende en lerende werkomgeving. Ze maken zichtbaar waar een organisatie naartoe wil, ook als de praktijk daar nog niet volledig aan voldoet. Ze kunnen helpen om onderliggende problemen bespreekbaar te maken en bieden taal en structuur om veiligheid en kwaliteit samen te ontwikkelen. Wel geloof ik dat je niet kunt verwachten dat kwaliteit vanzelf ontstaat in een onveilige situatie. Eerst moet er voldoende rust en veiligheid zijn om weer professioneel te kunnen handelen. Dat vraagt aandacht voor cultuur, samenwerking en leiderschap. (…).”

Papieren werkelijkheid

De mensen die het eens waren met de stelling, wijzen enerzijds op het belang van een sociaal veilige werkvloer. “Sociale veiligheid is voorwaardelijk voor een goede samenwerking en dat is nodig voor kwalitatief goede zorg”, schrijft een operationeel directeur. “Een certificaat laat zien dat de systemen op orde zijn, maar dat is maar een deel van het kwaliteitsspectrum.”

Anderzijds zijn de reageerders uitgesproken negatief over kwaliteitscertificaten als indicator van kwaliteit van zorg. “Kwaliteitscertificaten zeggen over het algemeen niets over de geleverde kwaliteit”, stelt een zorgdirecteur. “Het is een papieren werkelijkheid die nauwelijks toegevoegde waarde heeft. Zolang de partij die een certificaat nodig heeft betaalt voor de audit zal hier weinig aan veranderen.”

“Kwaliteitscertificaten zijn slechts een marketinginstrument. Hoe het er op de werkvloer aan toe gaat interesseert het management niet, sterker nog, ze zijn vaak onderdeel van het probleem en hebben nagenoeg geen kennis over ongewenst gedrag. Als je dat aandraagt wordt het weggewuifd en wordt je als lastig ervaren”, aldus een MRI-laborant.

Tot zouden de kwaliteitscertificaten ook iets zeggen over het zorgstelsel. “De wet van Borst – marktwerking in de zorg –  is mislukt”, ziet een apotheker in de eerstelijnszorg. “Alleen wantrouwen, administratie en controle is ons deel. Herstel de zorgwetten van 2005. Dan kunnen de certificeerbureaus direct opgeruimd worden. Vertrouwen moet terug in de zorg.”